ثبت اختراع

ثبت اختراع یعنی گرفتن گواهی رسمی که حق ساخت، فروش و واگذاری یک فرآورده یا فرایند نو را تا ۲۰ سال فقط به مالک آن می دهد. برای ثبت اختراع باید اظهارنامه را همراه توصیف، ادعاها، خلاصه و نقشه های اختراع در سامانه مرکز مالکیت معنوی ثبت کنید. اداره بررسی می کند که اختراع جدید است، گام ابتکاری دارد و کاربرد صنعتی دارد. اگر این سه شرط باشد، اختراع ثبت و گواهینامه صادر می شود.

اختراع یعنی راه حل فنی تازه برای یک مشکل مشخص: یک فرآورده، مثل دستگاه یا ماده، یا یک فرایند، مثل روش ساخت. ایده خام یا کشف علمی به تنهایی اختراع نیست؛ باید راه حلی باشد که بشود آن را ساخت یا به کار برد. ثبت همین راه حل را ثبت اختراع یا ثبت پتنت می گویند. اشتباه رایجی که در پرونده ها می بینیم، انتشار جزئیات کار پیش از ثبت است: در مقاله، نمایشگاه یا فضای مجازی. طبق تبصره ۳ ماده ۱۲ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، فقط افشای ظرف شش ماه پیش از تاریخ تقاضا مانع ثبت نیست. بعد از آن، همین انتشار جدید بودن اختراع را از بین می برد. پس قبل از هر معرفی عمومی، اظهارنامه اختراع را ثبت کنید.

روند ثبت پتنت در ایران تابع قانون حمایت از مالکیت صنعتی (مصوب ۱۴۰۳) است. این قانون جای قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری ۱۳۸۶ را گرفته و هر متقاضی، چه شخص حقیقی و چه شرکت، باید همین مسیر را طی کند.

چه اختراعی قابل ثبت است؟

سه شرط قانونی تعیین می کند که ثبت اختراع ممکن است یا نه؛ اگر یکی از آن ها نباشد، اظهارنامه رد می شود.

طبق ماده ۱ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، اختراع نتیجه فکر فرد یا افراد است که راه حل عملی جدیدی را برای حل مشکل فنی مشخص در زمینه صنعت ارائه می کند. اختراع ممکن است فراورده یا فرایند باشد. ماده ۱۲ همان قانون سه شرط می گذارد: جدید بودن، دارا بودن گام ابتکاری و دارا بودن کاربرد صنعتی. این سه شرط لازمه ثبت اختراع است و اگر یکی نباشد، نتیجه کار قابل ثبت نیست.

شرح سه اصل ثبت اختراع

1. جدید بودن: یعنی اختراع در فن یا صنعت پیشین وجود نداشته باشد. طبق تبصره ۲ ماده ۱۲، فن پیشین هر چیزی است که پیش از تاریخ تقاضا، در هر نقطه از جهان، به صورت شفاهی، کتبی، با استفاده عملی یا هر راه دیگری برای عموم افشا شده باشد. برای ثبت پتنت مهم نیست از کار دیگران الهام گرفته اید یا نه؛ مهم این است که خود راه حل شما قبلاً وجود نداشته باشد.
2. گام ابتکاری: یعنی اختراع برای کسی که مهارت متعارف در همان فن یا صنعت دارد، معلوم و آشکار نباشد. ترکیب ساده دو قطعه شناخته شده یا فقط تغییر اندازه و جنس، معمولاً گام ابتکاری حساب نمی شود.
3. کاربرد صنعتی: یعنی اختراع در رشته ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد. طبق تبصره ۱ ماده ۱۲، صنعت معنای عام دارد و صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری و خدمات را هم در بر می گیرد. ایده ای که فقط روی کاغذ معنا دارد و راهی برای ساخت یا اجرای آن نیست، شرایط ثبت اختراع را نخواهد داشت.

چه اختراعاتی قابلیت ثبت ندارند؟

طبق ماده ۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، ثبت اختراع در این موارد ممکن نیست:

1. کشفیات، نظریه های علمی، روش های ریاضی و آثار هنری؛ و همچنین کاربرد جدید از فراورده ها یا فرایندهای شناخته شده
2. روش های پیشگیری، تشخیص، جراحی و درمان بیماری های انسان و حیوان. فراورده ای که در این روش ها به کار می رود و با تعریف اختراع منطبق است، از این استثنا بیرون است.
3. طرح ها، قواعد و روش های انجام فعالیت های ذهنی و اجتماعی، کسب و کار و بازی ها
4. گیاهان، جانوران، ریزسازواره ها و اجزای آن ها، آن چنان که در طبیعت یافت می شوند، و ارقام گیاهی و جانوری و فرایندهای اساساً زیستی طبیعی. ریزسازواره های دست ورزی شده ژنتیکی با شرایط قانون، از این استثنا بیرون اند.

علاوه بر چهار مورد بالا، اختراعی که بهره برداری از آن خلاف موازین شرعی، نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد قابل ثبت نیست. همین طور اختراعی که با حفظ حیات و سلامت انسان مغایر باشد یا به محیط زیست و تنوع زیستی آسیب جدی بزند. اختراعی هم که پیش از تاریخ تقاضا در جایی از دنیا افشا شده، شرط جدید بودن را ندارد.

منطق این استثناها روشن است: کشف علمی یا روش درمان به همه تعلق دارد و نباید سال ها در انحصار یک نفر بماند. اما خود دارو یا دستگاه پزشکی، اگر جدید و ابتکاری باشد، قابل ثبت است. آنچه ثبت اختراع نمی شود، خود روش تشخیص یا درمان است. اشتباه رایج این است که متقاضی یک روش کار یا ایده تجاری را به جای یک راه حل فنی برای ثبت می فرستد.

مدارک مورد نیاز برای ثبت اختراع

برای ثبت اختراع مدارکی لازم است که هویت متقاضی و ماهیت اختراع را نشان دهد. فهرست پایه، که برای هر نوع اظهارنامه اختراع لازم است، این است:

1. فرم اظهارنامه اختراع
2. توصیف اختراع: شرح کامل اختراع، زمینه ای که در آن به کار می رود و جزئیات ساخت و بهره برداری از آن
3. ادعا یا ادعاهای اختراع: اعم از مشکلاتی که می تواند در حیطه به کار گیری خود رفع نموده یا چگونگی کمک به پیشرفت بستر هدف
4. خلاصه ای مختصر اما مفید و کامل از ماهیت اختراع
5. نقشه یا نقشه های طراحی شده و شماتیک
6. مدارک هویتی متقاضی: شامل مدارک شناسایی، آدرس، شماره تلفن و…
7. درخواست کتبی مبنی بر عدم ذکر نام مخترع: در صورتی که مخترع تقاضای عدم استفاده از نام خود را داشته باشد
8. مدرک حق تقدم، اگر حق تقدم می خواهید. طبق ماده ۱۵ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، این مدرک همزمان با اظهارنامه یا حداکثر ظرف یک ماه پس از آن تسلیم می شود
9. مدارک نماینده قانونی: در صورتی که متقاضی برای انجام امور ثبت اختراع نماینده قانونی معرفی کرده باشد
10. رسید و فیش پرداختی های متعارف هزینه ثبت اختراع

این ده مورد پایه هر پرونده اختراع است و گاهی مدرک دیگری هم اضافه می شود. مثلاً اگر متقاضی شخص حقوقی باشد، مدارک ثبت شرکت (آگهی تاسیس و آخرین تغییرات در روزنامه رسمی) و مدارک صاحبان امضای مجاز هم لازم است.

نکته: مدارک ثبت اختراع در سامانه بارگذاری می شود. پس پیش از شروع مراحل ثبت همه را واضح، عمودی و در اندازه آ۴ اسکن کنید. نقشه ها را هم با حجم و قالبی که سامانه می پذیرد آماده کنید؛ مدرک ناخوانا معمولاً به اخطار رفع نقص می رسد.

مراحل ثبت اختراع

اظهارنامه اختراع به صورت الکترونیکی در سامانه مرکز مالکیت معنوی ثبت می شود و بیشتر مراحل بدون مراجعه به اداره پیش می رود.

با این حال، آنلاین بودن ثبت اختراع به معنای ساده بودنش نیست. بیشتر وقت پرونده صرف نوشتن درست توصیف و ادعاها می شود، نه پر کردن فرم. ادعاها مرز حمایت را تعیین می کنند؛ اگر خیلی کلی یا خیلی محدود باشند، یا رد می شوند یا حمایت واقعی نمی دهند.

مراحل ثبت اختراع آنلاین این است: ابتدا وارد سامانه مرکز مالکیت معنوی به نشانی iripo.ssaa.ir شوید و ثبت نام کنید. پس از ورود به درگاه کاربری، از بخش خدمات، گزینه اظهارنامه ثبت اختراع و سپس گزینه ثبت اختراع جدید را انتخاب کنید. سپس فرم اظهارنامه را تکمیل می کنید: اطلاعات متقاضی، مخترع، نماینده قانونی (اگر دارید) و مشخصات اختراع. این اطلاعات باید با مدارک بارگذاری شده یکی باشد.

مرحله بعدی از مراحل ثبت اختراع بارگذاری مدارکی است که بالاتر آمد. اگر تصویری ناقص یا ناخوانا باشد، اخطار رفع نقص صادر می شود و ممکن است بخشی از مراحل ثبت را دوباره طی کنید. پس بارگذاری مدارک لازم برای گواهی اختراع را با دقت انجام دهید.

پس از بارگذاری، هزینه های قانونی را آنلاین می پردازید و کد رهگیری می گیرید. طبق ماده ۲۶ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، مرجع ثبت شرایط ماهوی اظهارنامه را ظرف یک سال از تاریخ تسلیم بررسی می کند (در صورت ضرورت تا شش ماه دیگر). متقاضی یک ماه فرصت دارد به گزارش کارشناسی پاسخ دهد یا ادعاها را در چارچوب توصیف اولیه اصلاح کند. طبق ماده ۲۷، اظهارنامه پس از هجده ماه از تاریخ ثبت برای عموم منتشر می شود. اگر نتیجه مثبت باشد، اختراع ثبت و گواهینامه صادر می شود.

مزایای ثبت اختراع

به نتیجه رسیدن یک اختراع معمولاً سال ها کار و هزینه می خواهد. بدون ثبت، هر کسی می تواند همان راه حل را بسازد و بفروشد؛ ثبت اختراع این زحمت را به یک حق قانونی تبدیل می کند.

مهم ترین مزیت ثبت اختراع حق انحصاری است: ساخت، فروش، صادرات و واگذاری اختراع فقط با اجازه مالک ممکن است. طبق ماده ۳۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، گواهینامه اختراع بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه اعتبار دارد. شرطش پرداخت هزینه تمدید طبق ماده ۶۵ است که از دو سال پس از تسلیم اظهارنامه شروع می شود.

مزیت دوم، ثبت اختراع پشتوانه ای برای گرفتن حمایت است. بعضی برنامه های حمایتی، مثل ارزیابی شرکت های دانش بنیان، اختراع ثبت شده را سابقه فنی حساب می کنند.

مزیت سوم، مذاکره با سرمایه گذار و کارخانه است. وقتی اختراع ثبت شده دارید، می توانید حق بهره برداری را واگذار کنید یا بفروشید. طبق ماده ۵۸ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، این قراردادها در دفتر اسناد رسمی ثبت می شود.

این سه مورد، اصلی ترین فایده های ثبت اختراع است. مزایای ثبت اختراع البته به همین ها ختم نمی شود؛ گواهی اختراع در رزومه پژوهشی هم به کار می آید.

هشدار: بعضی افراد خود را نماینده ثبتی معرفی می کنند و با وعده ثبت اختراع سریع و قطعی، اعتماد مخترع را جلب می کنند. ارزش یک اختراع برای سودجو هم وسوسه انگیز است. پیش از قرارداد، سابقه نماینده را بررسی کنید. توصیف کامل را فقط پس از قرارداد و تعهد رازداری بدهید و اظهارنامه را به نام خودتان ثبت کنید.