همزیستی علائم تجاری

همزیستی علائم تجاری کی پیش می آید؟

علامت ها اغلب مال کسب و کارهای کوچکی اند که در منطقه ای محدود و با مشتریان محلی کار می کنند. برای نمونه، در فرانسه تقریبا هر شهری که ایستگاه قطار دارد، رستورانی به نام «بوفه ایستگاه» (بوفه دو لا گار) هم دارد. نام خانوادگی هم همین طور است. خیلی از علامت ها نام بنیانگذارند و جایی که نامی رایج است، چند کسب و کار هم نام عجیب نیست. تا وقتی هر کدام کالای صاحبش را از رقبا متمایز می کند، دعوایی در کار نیست.

مشکل از جایی شروع می شود که این تمایز دیگر کار نکند. کسب و کارها رشد می کنند. بازارها به هم می رسند. آن وقت علامت هایی که سال ها کنار هم آرام بودند درگیر می شوند، حتی اگر هر دو طرف از اول با حسن نیت و برای کار واقعی خودشان از علامت استفاده کرده باشند و هیچ کدام قصد سوءاستفاده از نام دیگری را نداشته باشند.

گاهی دو شرکت به جای دعوا یک توافق رسمی همزیستی امضا می کنند تا در قلمرو هم وارد نشوند.

پیشگیری: جستجوی کامل پیش از ثبت

پیشگیری بهتر و ارزان تر از درمان است. یکی از ساده ترین احتیاط ها هنگام انتخاب و ثبت برند تازه، جستجوی کامل به دست متخصص است، چون چنین جستجویی خطر برخورد با نشان مشابه در همان بازار را به حداقل می رساند. اما هیچ جستجویی بی خطا نیست. اگر دامنه جستجو کافی نباشد یا کالاها و خدمات نزدیک را نپوشاند، نشان یکسان یا گمراه کننده ممکن است بعدا سر برسد؛ در بسیاری از کشورها هم علامت های مشهور حتی بدون ثبت حمایت می شوند و جستجو در دفتر ثبت آن ها را نشان نمی دهد. جستجو فقط نام نیست. شکل، تلفظ نزدیک و ترجمه را هم باید دید، چون در قانون ایران «شبیه یا ترجمه» علامت قبلی هم می تواند مانع ثبت باشد.

در ایران چه قاعده ای حاکم است؟

در ایران، طبق ماده ۹۶ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، علامتی که شبیه علامت ثبت شده یا تقاضا شده قبلی برای همان کالاها باشد و موجب گمراهی عموم شود، ثبت نمی شود، و برای کالاهای دیگر هم اگر شباهت گمراه کننده باشد یا به منافع مالک علامت قبلی لطمه بزند، همین حکم را دارد. مهلت اعتراض کوتاه است. ماده ۱۰۳ همان قانون می گوید اظهارنامه پذیرفته شده برای عموم منتشر می شود و هر ذی نفع تا یک ماه از انتشار می تواند اعتراض کند. تبصره همین ماده مرجع ثبت را موظف کرده جویشگر علائم تجاری مبتنی بر پردازش تصویر بسازد؛ یعنی شباهت نشان ها، نه فقط نام ها، قابل جستجو شود. در پرونده هایی که دیده ایم، بیشتر برخوردها از جستجوی سرسری می آید: متقاضی فقط طبقه کالایی خودش را دیده و نشان مشابه را در طبقه نزدیک جا انداخته است. این بی دقتی بعدا گران تمام می شود.

فرض کنید دو تاجر در دو نقطه دنیا سال ها برای کالاهای مشابه از نشان های مشابه استفاده کرده اند و از هم خبر ندارند. روزی یکی کارش را به کشور دیگری می برد. چه می شود؟ اداره ثبت آن کشور ممکن است درخواست یکی را رد کند، چون دیگری زودتر حق استفاده را به دست آورده است، و تاجر دوم هم ممکن است در روند ثبت اعتراض کند یا پس از ثبت، ادعای اقدام غیرقانونی و ابطال را پیش بکشد. نتیجه؟ دعوایی که هیچ کدام نمی خواستند.

استفاده همزمان صادقانه

در برخی نظام های حقوقی، به ویژه کشورهای پیرو حقوق عرفی، مفهومی به نام «استفاده همزمان صادقانه» به کار می رود که راهی برای همزیستی علائم تجاری بدون توافق نامه است و دادگاه در آن به نوع و مدت استفاده، محدوده جغرافیایی تجارت، صداقت در به دست آوردن علامت و استفاده آینده آن نگاه می کند. زمان این جا مهم است. یک دوره طولانی استفاده همزمان، دست کم پنج سال، ممکن است به حل اختلاف و همزیستی دو برند کمک کند.

این راه حد و مرز دارد. مهم ترینش احتمال اشتباه و سردرگمی مشتری است. گاهی به هر دو طرف حقی داده می شود، مثلا هر کدام منطقه جغرافیایی معینی می گیرد، اما این بیشتر استثنایی برای همان دو طرف است تا قاعده قانونی. در ایران، قاعده همزیستی علائم تجاری روشن تر است. این نهاد جایگاه مستقلی ندارد. طبق ماده ۹۶ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، ملاک اصلی علامتی است که زودتر ثبت شده، ثبتش تقاضا شده یا حق تقدم دارد، و علامتی که در ایران معروف شده باشد؛ پس استفاده طولانی و صادقانه بدون ثبت، به خودی خود حق انحصاری نمی سازد و بیشتر می تواند پایه مذاکره و توافق باشد.

توافق نامه همزیستی چه بندهایی لازم دارد؟

در یک توافق همزیستی رسمی میان دارندگان علائم تجاری، دو طرف حقوق هم را می پذیرند و درباره شرایط حضور در بازار توافق می کنند. پایه کار ساده است. یا منطقه تجارت تقسیم می شود، یا زمینه کار هر طرف دقیق تعریف می شود. همین منطق در توافق هایی هم به کار می رود که درباره شکل و بسته بندی کالاست و پای ثبت طرح صنعتی در میان است. اگر توافق بهترین گزینه باشد، گام اول این است که دو طرف زمینه کار خود را مشخص کنند و به آن پایبند بمانند. بندهایی که یک توافق خوب دارد:

• کالاها و خدمات هر طرف: دقیق و با طبقه بندی کالا، نه با عبارت کلی.
• قلمرو جغرافیایی: کشورها یا شهرهایی که هر طرف در آن ها فعالیت می کند.
• شکل استفاده از علامت: رنگ، قلم، نشان کنار نام یا هر چیزی که دو علامت را از هم جدا نگه می دارد.
• توسعه آینده: اگر یکی وارد بازار یا محصول تازه شد، چه می شود.
• جانشینان: آیا توافق به خریدار برند یا وارث هم منتقل می شود.
• حل اختلاف: داوری یا میانجیگری پیش از دادگاه.

چالش واقعی پیش بینی آینده است. هر شرکت خودش را در ده تا بیست سال آینده کجا می بیند؟ و آیا آن جا به قلمرو طرف دیگر نزدیک می شود؟

نمونه مشهور: اختلاف دو اپل

شرکت ضبط موسیقی «اپل کور» و شرکت «اپل کامپیوتر» در سال ۱۹۹۱ به توافق همزیستی رسیدند. تقسیم کار روشن بود. اپل کامپیوتر حق انحصاری استفاده از علامت اپل (سیب) را در کالاهای الکترونیکی، نرم افزار، پردازش داده و خدمات انتقال داده داشت، و اپل کور حق انحصاری استفاده از علامت هایش را در هر کار خلاقانه ای داشت که محتوای اصلی آن موسیقی یا اجرای موسیقی بود؛ چه آن زمان و چه در آینده، چه ملموس و فیزیکی و چه غیر فیزیکی، همراه با انحصار ضبط و پخش این آثار. پس با آن که دو علامت مشابه و گیج کننده بودند، دو شرکت با تعیین حیطه کار به همزیستی رسیدند و هر کدام بدون نقض حق دیگری شهرت ساخت.

اما هیچ کدام پیش بینی نکردند که موسیقی دیجیتال این دو حوزه را این قدر به هم نزدیک کند. بعد آیپاد آمد. وقتی اپل کامپیوتر آیپاد و نرم افزار و فروشگاه موسیقی «آی تونز» را راه انداخت، اپل کور ادعا کرد حوزه انحصاری اش نقض شده است. دادگاه موضوع را از نگاه مصرف کننده سنجید و توافق را نقض شده ندانست، چون نشان اپل کامپیوتر در ارتباط با نرم افزار به کار رفته بود، نه خدمات موسیقی، و هیچ کاربر آی تونز گمان نمی کرد با اپل کور سروکار دارد.

درس این پرونده روشن است. حتی با توافق همزیستی، دعوای پرهزینه گاهی اجتناب ناپذیر است. پس بند حل اختلاف بگذارید. مرکز داوری و میانجیگری سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو) نمونه های خوبی از این بندها دارد.

منافع عمومی و قواعد رقابت

پیش از مذاکره برای توافق همزیستی میان علائم تجاری، منافع عموم را هم در نظر بگیرید، چون اگر دادگاه توافقی را برخلاف منافع عمومی ببیند، می تواند آن را رد کند. دارو مثال روشنی است. اگر دو داروی متفاوت یک علامت داشته باشند، حتی در دو منطقه جغرافیایی جدا، مصرف کننده ممکن است اشتباه کند و اعتمادش از بین برود.

شرکت ها باید مقررات رقابت را هم بشناسند. طبق ماده ۱۲۹ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، اقدامی که کالا یا خدمات یک شرکت را به کالا و خدمات رقیب شبیه کند، به شرطی که نوعا مصرف کننده را گمراه کند، رقابت غیرمنصفانه است و تبلیغات نادرست یا گمراه کننده هم همین حکم را دارد. توافق، مجوز گمراه کردن نیست. رویه های ضد رقابتی در بازار هم در ایران زیر نظر شورای رقابت است.

توجه: انتخاب علامت را با احتیاط و پیش بینی انجام دهید، ترجیحا با کمک متخصص و یک جستجوی کامل. اگر با همه این ها اختلاف پیش آمد، توافق همزیستی ممکن است ارزان تر از دعوای قضایی باشد، اما همیشه بهتر از آن نیست و گاهی طرح دعوا نتیجه بهتری دارد. هر مورد را جدا بسنجید.

اگر قصد خرید برند ثبت شده ای دارید، پیش از معامله بپرسید آیا توافق همزیستی ای روی آن هست. چرا؟ اگر در توافق آمده باشد که به جانشینان منتقل می شود، دست خریدار را هم می بندد. در خرید و فروش برند این بررسی جزو کارهای پیش از قرارداد است.

منابع رسمی

• مرکز مالکیت معنوی: جستجو و ثبت علامت تجاری در ایران و پیگیری اعتراض به اظهارنامه
• متن قانون حمایت از مالکیت صنعتی: متن مواد ۹۶، ۱۰۳ و ۱۲۹ که در این مقاله به آن ها اشاره شد