مالکیت صنعتی

مالکیت صنعتی با مالکیت ادبی و هنری چه فرقی دارد؟

مالکیت فکری دو شاخه بزرگ دارد. شاخه نخست، یعنی مالکیت ادبی و هنری، از اثر حمایت می کند، مثل کتاب، موسیقی، فیلم و نقاشی؛ در ایران قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ ملاک آن است و حق پدیدآورنده همان لحظه خلق اثر به وجود می آید، بی آن که ثبتی لازم باشد. مالکیت صنعتی فرق دارد. از چیزهایی حمایت می کند که در تولید و بازار به کار می آیند و بیشتر شاخه هایش فقط با ثبت حمایت می شوند. فرق عملی همین است. کتاب را لازم نیست ثبت کنید تا حق داشته باشید. اما اختراع یا علامت ثبت نشده، در بیشتر موارد بی دفاع است.

ایران عضو کنوانسیون پاریس است. قانون ۱۴۰۳ در ماده ۱۰ به قانون الحاق ایران به این کنوانسیون (مصوب ۱۳۳۷) ارجاع می دهد و بر پایه آن، متقاضی اختراعی که اول در یکی از کشورهای عضو اظهارنامه داده، تا دوازده ماه حق تقدم دارد. برای علائم تجاری این مهلت شش ماه است؛ تبصره ۲ ماده ۱۱۶ همین را می گوید.

شاخه های مالکیت صنعتی در قانون ۱۴۰۳

اختراع

ماده ۱ قانون حمایت از مالکیت صنعتی اختراع را راه حل عملی جدیدی برای یک مشکل فنی مشخص در صنعت می داند. می تواند فراورده باشد یا فرایند. اعتبار گواهینامه، به حکم ماده ۳۴، بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است، به شرط پرداخت هزینه های سالانه. شرایط و روال آن را در صفحه ثبت اختراع آورده ایم.

نمونه اشیاء مصرفی

این شاخه همان چیزی است که در بعضی کشورها اختراع کوچک یا مدل مصرفی می نامند. در ماده ۷۴ آمده که نمونه اشیاء مصرفی راه حل فنی جدیدی در شکل و ساختار محصول است که عملکرد آن را بهتر می کند و باید جدید و دارای کاربرد صنعتی باشد. فقط فراورده را می پوشاند. فرایند، مواد شیمیایی و مواد مرکب از آن بیرون اند. اعتبارش سه سال از تاریخ اظهارنامه است و یک بار برای سه سال دیگر تمدید می شود (ماده ۷۶). برای بهبود فنی ساده ای که به سطح اختراع نمی رسد، این مسیر کوتاه تر است.

طرح صنعتی

ماده ۸۲ طرح صنعتی را هر ترکیب خطوط یا رنگ ها یا شکل سه بعدی می داند که به فراورده صنعتی یا محصول صنایع دستی شکل ظاهری و بصری خاصی بدهد. پس از ظاهر محصول حمایت می کند. نه از کارکرد فنی آن. شکل یک بطری، نقش یک فرش ماشینی یا جعبه یک شکلات نمونه های آشنای آن اند. طرح باید جدید و اصیل باشد (ماده ۸۴) و اعتبارش پنج سال است که دو بار، هر بار پنج سال، تمدید می شود (ماده ۹۲). شرایط، مدارک و روال ثبت آن را در صفحه ثبت طرح صنعتی توضیح داده ایم.

علامت تجاری، علامت جمعی و علامت تاییدی

علامت تجاری، به تعریف ماده ۹۵، هر نشان قابل رویتی است که کالاها یا خدمات اشخاص را از هم متمایز کند؛ علامت جمعی مال گروهی مثل یک صنف یا تعاونی است و علامت تاییدی کیفیت یا ویژگی کالا را تایید می کند. اعتبار ثبت ده سال از تاریخ اظهارنامه است و برای دوره های ده ساله تمدید می شود (ماده ۱۱۱). یک قید مهم هم هست. علامت ثبت شده باید ظرف پانزده ماه به کار برود؛ ماده ۱۲۱ این را صریح گفته است. روال کامل را در صفحه ثبت برند ببینید.

نام تجاری و نشانه جغرافیایی

نام تجاری اسم یا عنوانی است که عرضه کننده کالا یا خدمت را معرفی می کند و به حکم ماده ۱۱۷، حتی ثبت نشده هم حمایت می شود. نشانه جغرافیایی فرق دارد. نامی است که کیفیت یا شهرت کالا را به یک شهر یا منطقه گره می زند و ثبت آن هم با سازمان ثبت اسناد و املاک کشور است.

اسرار تجاری و رقابت غیرمنصفانه

این دو بدون ثبت حمایت می شوند. ماده ۱۲۲ اسرار تجاری را اطلاعاتی می داند که ارزش اقتصادی یا رقابتی دارد، عموما ناشناخته است و دارنده اش برای محرمانه ماندنش تدبیر کرده است؛ مثل فرمول، نقشه یا فهرست مشتریان. رقابت غیرمنصفانه چیست؟ در ماده ۱۲۹ کارهایی مثل اظهار خلاف واقع علیه رقیب، شبیه سازی گمراه کننده کالا به کالای رقیب و تبلیغ نادرست آمده است.

چرا مالکیت صنعتی برای کسب و کار مهم است؟

این حقوق دارایی واقعی اند. ظاهر محصول فروش را بالا می برد و گاهی تنها دلیل خرید است. یک راه حل فنی می تواند مزیت رقابتی چند ساله بسازد و یک نام شناخته شده اعتماد مشتری را جمع می کند. با ثبت، مالک حق انحصاری پیدا می کند. تقلید ممنوع می شود. قانون پا را از این هم فراتر گذاشته و در ماده ۱۳۱، بهره برداری غیرمجاز از اختراع، طرح صنعتی یا نمونه شیء مصرفی ثبت شده و استفاده غیرمجاز از علامت یا نام تجاری را جرم دانسته است. این حقوق قابل فروش و واگذاری هم هستند؛ ماده ۵۷ مثلا حقوق مادی اختراع را قابل انتقال، اعطای اجازه بهره برداری و سرمایه گذاری مشترک می داند.

یک محصول می تواند هم زمان از چند شاخه حمایت شود. بطری یک نوشیدنی ممکن است شکلش طرح صنعتی ثبت شده باشد، نامش علامت تجاری و سازوکار درش اختراع یا نمونه شیء مصرفی. در پرونده هایی که دیده ایم، اشتباه رایج این است که صاحب کار فقط برند را ثبت می کند و شکل یا سازوکار محصول را بی دفاع می گذارد. بدتر هم دیده ایم. محصول اول عرضه می شود و بعد از دیدن نسخه تقلبی، تازه سراغ ثبت می آیند. دیر است. طرح یا راه حلی که پیش از تاریخ اظهارنامه برای عموم افشا شده، دیگر جدید حساب نمی شود.

نکته: پیش از عرضه محصول تازه، بسنجید کدام بخش آن ارزش ثبت دارد: نام، شکل یا راه حل فنی. اول اظهارنامه، بعد بازار.

منابع رسمی

• متن قانون حمایت از مالکیت صنعتی: متن کامل قانون ۱۴۰۳ در سایت مرکز پژوهش های مجلس
• مرکز مالکیت معنوی: ثبت و جستجوی علامت تجاری، اختراع و طرح صنعتی در ایران