بازرس شرکت سهامی خاص؛ انتخاب سالانه، ممنوعیت ها و مسئولیت

بازرس شرکت سهامی خاص کیست و چه جایگاهی دارد؟

بازرس شرکت سهامی خاص رکن نظارتی شرکت است و جدا از هیئت مدیره کار می کند. او درباره صحت صورت دارایی، ترازنامه، حساب سود و زیان و اطلاعاتی که مدیران به مجمع می دهند اظهار نظر می کند (ماده ۱۴۸ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت). بازرس از روز تاسیس در کار است. طبق ماده ۲۰ همین لایحه، اولین مدیران و بازرسان در صورتجلسه ای انتخاب می شوند که همه سهامداران امضا کرده اند. قبول سمت باید کتبی باشد. این قبول سمت جزو مدارک لازم برای ثبت شرکت سهامی خاص است.

در ثبت شرکت با مسئولیت محدود وضع فرق می کند. هیئت نظار فقط برای شرکتی لازم است که بیش از دوازده شریک داشته باشد (ماده ۱۰۹ قانون تجارت). در سهامی خاص ماجرا فرق دارد. مجمع عادی هر سال بازرس انتخاب می کند (ماده ۱۴۴ لایحه) و بدون قرائت گزارش او، تصمیم مجمع درباره ترازنامه و حساب سود و زیان معتبر نیست (تبصره ماده ۸۹).

انتخاب بازرس اصلی و علی البدل در مجمع عمومی

اولین بازرس را همان صورتجلسه تاسیس تعیین می کند. از آن به بعد مجمع عمومی عادی هر سال برای شرکت سهامی خاص بازرس انتخاب می کند (ماده ۱۴۴). انتخاب دوباره همان شخص بلامانع است. مجمع هر وقت بخواهد می تواند بازرس را عزل کند، به شرط آنکه همان جا جانشین او را هم برگزیند. اکثریت نسبی کافی است (ماده ۸۸). این کار در مجمع عمومی عادی سالیانه انجام می شود. حق الزحمه را هم مجمع تعیین می کند (ماده ۱۵۵). ماده ۸۹ زمان برگزاری را به اساسنامه سپرده است و مهلت ثابتی ندارد. با این حال مدیری که تا شش ماه پس از پایان سال مالی مجمع عادی را دعوت نکند، مشمول مجازات ماده ۲۵۴ می شود.

لایحه برای بازرس سهامی خاص مدرک خاصی نخواسته است. حسابدار رسمی بودن شرط نیست. فهرست رسمی بازرسان در تبصره ماده ۱۴۴ فقط به سهامی عام مربوط است.

چه کسانی بازرس نمی شوند

ماده ۱۴۷ چهار گروه را از بازرسی شرکت سهامی منع کرده است. گروه اول کسانی هستند که طبق ماده ۱۱۱ مدیر شرکت هم نمی شوند، یعنی محجور، ورشکسته به حکم دادگاه و کسی که به خاطر جرایمی مانند سرقت، خیانت در امانت، کلاهبرداری یا اختلاس از حقوق اجتماعی محروم شده است، تا پایان محرومیت؛ گروه دوم مدیران و مدیرعامل خود شرکت اند؛ گروه سوم اقربای سببی و نسبی مدیران و مدیرعامل تا درجه سوم از طبقه اول و دوم هستند؛ و گروه چهارم هر کس است که خودش یا همسرش از مدیران یا مدیرعامل موظفا حقوق می گیرد.

بازرس در معاملات شرکت هم نباید ذینفع شود، چه مستقیم چه غیرمستقیم (ماده ۱۵۶). اشتباه رایج این است که برای راحتی کار، یکی از نزدیکان مدیرعامل معرفی می شود. اگر مجمع ترازنامه را بر پایه گزارش چنین بازرسی تصویب کند، ماده ۱۵۲ آن تصویب را بی اثر می داند. خود بازرس هم که با علم به منع قانونی سمت را بپذیرد و عمل کند، طبق ماده ۲۶۶ مجازات می شود.

بازرس علی البدل چه زمانی وارد کار می شود

مجمع عادی باید یک یا چند بازرس علی البدل هم انتخاب کند (ماده ۱۴۶). علی البدل وقتی دعوت می شود که بازرس اصلی معذور باشد، فوت یا استعفا کند، شرایط بازرسی را از دست بدهد یا سمت را قبول نکند. تا آن زمان نظارت با بازرس اصلی است. اگر مجمع اصلا بازرس معین نکرده باشد یا بازرس نتواند گزارش بدهد، رئیس دادگاه شهرستان به درخواست هر ذینفع بازرس را تعیین می کند. این تصمیم قابل شکایت نیست (ماده ۱۵۳). تعداد بازرسان را اساسنامه شرکت مشخص می کند.

وظایف بازرس شرکت سهامی خاص در طول سال مالی

بازرس باید مطمئن شود که حقوق سهامداران به طور یکسان رعایت شده است، و اگر مدیران اطلاعاتی خلاف حقیقت در اختیار سهامداران بگذارند، مجمع را از آن باخبر کند (ماده ۱۴۸). هیئت مدیره اسناد مالی را دست کم بیست روز پیش از مجمع سالانه به بازرسان می دهد (ماده ۲۳۲). بازرس در هر موقع می تواند رسیدگی کند و اسناد و مدارک شرکت را بخواهد، و با مسئولیت خود از کارشناس هم کمک بگیرد، به شرط آنکه او را قبلا به شرکت معرفی کرده باشد (ماده ۱۴۹). برای دفاتر قانونی شرکت هم مراحل پلمپ دفاتر جداگانه توضیح داده شده است.

مهم ترین خروجی کار بازرس گزارش اوست. طبق ماده ۱۵۰ باید گزارشی جامع درباره وضع شرکت به مجمع عادی بدهد، و این گزارش دست کم ده روز پیش از مجمع در مرکز شرکت برای سهامداران آماده باشد. اگر چند بازرس باشند، هر کدام می تواند جداگانه کار کند. گزارش اما یکی است. اختلاف نظرها با دلیل در همان گزارش می آید.

در پرونده هایی که دیده ایم، اشتباه رایج در همین مرحله است: مجمع برگزار و صورتجلسه آماده می شود، ولی گزارش بازرس جا مانده. تصویب ترازنامه در این حالت بی اثر است (ماده ۱۵۲). مشکل دیگر وقتی است که ارقام ترازنامه با اسنادی که برای خدمات مالیاتی شرکت ارائه شده یکی نباشد؛ بازرس باید این اختلاف را در گزارش بیاورد.

هر تخلف یا تقصیری را که بازرس از مدیران و مدیرعامل ببیند باید به اولین مجمع عمومی اطلاع دهد، و اگر از وقوع جرمی باخبر شود، علاوه بر گزارش به مجمع باید موضوع را به مرجع قضایی صلاحیتدار هم اعلام کند (ماده ۱۵۱).

مسئولیت بازرس شرکت؛ مدنی، کیفری و تفاوت با مدیران

بازرس شرکت سهامی خاص در برابر شرکت و اشخاص ثالث مسئول است. درباره تخلفاتی که در انجام وظایفش مرتکب می شود، طبق قواعد عمومی مسئولیت مدنی باید خسارت را جبران کند (ماده ۱۵۴). کوتاهی در بررسی حساب ها یا تایید ترازنامه غیرواقعی از همین جنس است.

مسئولیت مدنی و جبران خسارت سهامداران

زیان دیده، چه شرکت چه شخص ثالث، می تواند جبران خسارت را از بازرس بخواهد. شرطش این است که تخلف بازرس و ارتباط آن با زیان ثابت شود. برای نمونه، وقتی تغییر اعضای هیئت مدیره در مجمع انجام می شود، گزارش بازرس درباره حساب های دوره قبل همان سندی است که سهامداران و مدیران جدید به آن تکیه می کنند. تایید سرسری آن، دقیقا همان تقصیری است که ماده ۱۵۴ مسئولیتش را بر عهده بازرس می گذارد.

مسئولیت کیفری بازرس

قانون برای بازرس شرکت سهامی دو جرم مشخص دارد. کسی که با وجود منع قانونی آگاهانه سمت بازرسی را بپذیرد و عمل کند، به حبس تادیبی از دو تا شش ماه یا جزای نقدی یا هر دو محکوم می شود (ماده ۲۶۶). بازرسی که آگاهانه در گزارش خود به مجمع درباره وضع شرکت اطلاعات خلاف حقیقت بدهد یا چنین اطلاعاتی را تصدیق کند، حبس تادیبی از سه ماه تا دو سال دارد (ماده ۲۶۷). حبس ماده ۲۶۷ بلندتر است. هر دو ماده آگاهی را شرط کرده اند. گزارش نادرست فقط ترازنامه را تحت تاثیر قرار نمی دهد، چون ارقام مالی شرکت در جاهای دیگر هم به کار می رود، از پرونده مالیاتی تا اقدام هایی مانند دریافت کد اقتصادی شرکت.

تفاوت مسئولیت بازرس با مدیران

کار بازرس در شرکت سهامی خاص با کار مدیران یکی نیست. او تصمیم گیرنده تجاری نیست و در اداره روزمره شرکت نقشی ندارد، چون مدیران درباره اقدام ها و قراردادهای خود پاسخگو هستند و بازرس فقط درباره رسیدگی، اظهار نظر و گزارش خودش. قانون برای مدیران هم تکلیف گذاشته است. مدیر یا مدیرعاملی که عمدا مانع انجام وظایف بازرس شود یا اسناد لازم را در اختیار او نگذارد، به حبس تادیبی از سه ماه تا دو سال یا جزای نقدی محکوم می شود (ماده ۲۶۰). مدیری که متعمدا مجمع انتخاب بازرس را برگزار نکند یا بازرس را به مجامع دعوت نکند، حبس دو تا شش ماه یا جزای نقدی دارد (ماده ۲۵۹).

آیا بازرس شرکت مسئولیت محدود هم الزامی است؟

قانون تجارت برای شرکت با مسئولیت محدود بازرس مقرر نکرده است. تنها استثنا شرکتی است که بیش از دوازده شریک دارد. چنین شرکتی باید هیئت نظار داشته باشد. هیئت نظار دست کم سالی یک بار مجمع عمومی شرکا را تشکیل می دهد (ماده ۱۰۹ قانون تجارت). برای مقایسه کلی دو نوع شرکت، تفاوت شرکت سهامی خاص و شرکت با مسئولیت محدود را هم ببینید.

در عمل، اشتباه رایج این است که قالب سهامی خاص را به مسئولیت محدود هم بکشانند. هنگام ثبت شرکت با مسئولیت محدود نیازی نیست برای شرکتی که دوازده شریک یا کمتر دارد ناظر تعیین شود. در سهامی خاص وضع برعکس است: انتخاب بازرس شرکت سهامی خاص هر سال کار مجمع عادی است.

دفتر کاراندیش در انتخاب و ثبت بازرس چه می کند

برای انتخاب بازرس در شرکت سهامی خاص، پیش از تنظیم صورتجلسه نام های پیشنهادی را با ماده ۱۴۷ می سنجیم: نسبت خویشاوندی با مدیران و مدیرعامل، دریافت موظفی حقوق از آن ها و محرومیت های ماده ۱۱۱.

بعد صورتجلسه انتخاب بازرس اصلی و علی البدل را همراه با حق الزحمه ای که مجمع تعیین می کند آماده می کنیم و پیگیری ثبت صورتجلسه در اداره ثبت شرکت ها و آگهی آن در روزنامه رسمی با ما است.

زمان کار به مدارک بستگی دارد: ثبت شرکت سهامی خاص پس از کامل شدن مدارک و گرفتن امضاها حدود ده روز کاری طول می کشد، و تاخیر معمولا از امضای دیرهنگام شرکا یا نقص مدارک هویتی می آید. سوال درباره بازرس یا مجمع سالانه را از صفحه تماس با ما با کارشناسان کاراندیش مطرح کنید. توضیح های بیشتر درباره مجمع و هیئت مدیره را در بلاگ کاراندیش هم نوشته ایم.

منابع رسمی

• سامانه ثبت شرکت ها و موسسات غیرتجاری: مرجع رسمی ثبت صورتجلسات تغییرات و انتخاب بازرسان شرکت ها
• روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران: مرجع رسمی انتشار آگهی های تاسیس و تغییرات مربوط به بازرسان